Dự Đại hội II của Đảng có 158 đại biểu chính thức và 53 đại biểu dự khuyết thay mặt cho hơn 76 vạn đảng viên sinh hoạt trong Đảng.
Lần đầu tiên được tổ chức trong nước, Đại hội đã nghiên cứu và thảo luận các báo cáo trình trước Đại hội: Báo cáo chính trị; Báo cáo Bàn về cách mạng Việt Nam; Báo cáo về tổ chức và Điều lệ Đảng; các báo cáo bổ sung về Mặt trận dân tộc thống nhất, Chính quyền dân chủ nhân dân, Quân đội nhân dân...
Báo cáo chính trị của Đảng khẳng định: “Do sự lãnh đạo sáng suốt và kiên quyết của Đảng, do sức đoàn kết và hăng hái của toàn dân trong và ngoài Mặt trận Việt Minh, cuộc Cách mạng Tháng Tám đã thắng lợi”. “Chẳng những giai cấp lao động và nhân dân Việt Nam ta có thể tự hào, mà giai cấp lao động và những dân tộc bị áp bức nơi khác cũng có thể tự hào rằng: lần này là lần đầu tiên trong lịch sử cách mạng các dân tộc thuộc địa và nửa thuộc địa, một đảng mới 15 tuổi đã lãnh đạo cách mạng thành công, đã nắm chính quyền toàn quốc”. “Cách mạng Tháng Tám đã lật đổ nền quân chủ mấy mươi thế kỷ, đã đánh tan xiềng xích thực dân gần 100 năm, đã đưa chính quyền lại cho nhân dân, đã xây nền tảng cho nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, độc lập, tự do, hạnh phúc”. “Đó là một cuộc thay đổi cực kỳ to lớn trong lịch sử của nước ta”.
Báo cáo cũng nêu lên nhiệm vụ chính trong nhiệm vụ mới: 1. Đưa kháng chiến đến thắng lợi hoàn toàn; 2. Tổ chức Đảng Lao động Việt Nam.
Sau khi thảo luận Báo cáo chính trị, Đại hội đã thông qua Nghị quyết khẳng định: Đường lối đoàn kết toàn dân, kháng chiến trường kỳ giành độc lập, dân chủ là hoàn toàn đúng, Đảng cần kiện toàn thêm sự lãnh đạo kháng chiến, tập trung lực lượng lớn hơn nữa để đẩy mạnh kháng chiến đến thắng lợi hoàn toàn; phải xây dựng Đảng Lao động Việt Nam có chính cương, điều lệ thích hợp với hoàn cảnh Việt Nam và sẽ xây dựng những tổ chức cách mạng thích hợp với hoàn cảnh của Cao Miên và Lào...
Báo cáo bàn về cách mạng Việt Nam đã trình bày toàn bộ đường lối cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân tiến lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam.
Báo cáo về vấn đề cách mạng Việt Nam đã phân tích tính chất của xã hội Việt Nam sau Cách mạng Tháng Tám và trong kháng chiến chống Pháp. Đối tượng của cách mạng Việt Nam là chủ nghĩa đế quốc và thế lực phong kiến. Nhiệm vụ cơ bản của cách mạng Việt Nam là đánh đuổi đế quốc xâm lược, đánh đổ thế lực phong kiến phản động và nói chung các hạng bù nhìn Việt gian phản nước, làm cho nước Việt Nam hoàn toàn độc lập và thống nhất; làm cho người cày có ruộng; phát triển chế độ dân chủ nhân dân, gây mầm mống cho chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam.
Đại hội đã quyết nghị đưa Đảng ra hoạt động công khai với tên gọi mới là Đảng Lao động Việt Nam, thông qua Chính cương, Tuyên ngôn và Điều lệ mới của Đảng. Đảng Lao động Việt Nam là đảng của giai cấp công nhân và của nhân dân lao động Việt Nam, Đảng lấy chủ nghĩa Mác-Lênin làm nền tảng tư tưởng và xây dựng Đảng theo nguyên tắc một đảng vô sản kiểu mới, lấy tập trung dân chủ là nguyên tắc tổ chức và sinh hoạt căn bản của Đảng; phê bình, tự phê bình là quy luật phát triển của Đảng; phục vụ nhân dân là mục tiêu hoạt động của Đảng.
Đại hội đã bầu ra Ban Chấp hành Trung ương gồm 19 ủy viên chính thức, 10 ủy viên dự khuyết.
Ban Chấp hành Trung ương bầu Bộ Chính trị gồm bảy ủy viên chính thức, một ủy viên dự khuyết; bầu đồng chí Hồ Chí Minh làm Chủ tịch Ban Chấp hành Trung ương Đảng; đồng chí Trường Chinh làm Tổng Bí thư.
Đại hội lần thứ II đánh dấu một mốc quan trọng trong quá trình trưởng thành của Đảng ta; Đảng từ bí mật trở lại hoạt động công khai với tên gọi Đảng Lao động Việt Nam, đáp ứng yêu cầu đề ra đường lối cách mạng đúng đắn để lãnh đạo toàn dân kháng chiến thắng lợi.
(Biên soạn từ: Văn kiện Đảng toàn tập; Lịch sử biên niên Đảng Cộng sản Việt Nam)
Bối cảnh chung
Tháng 8/1945
Cách mạng Tháng Tám thành công, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời.
1946-1950
Cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp bùng nổ và phát triển.
1950
Chiến thắng Biên giới thu-đông 1950, kháng chiến chuyển sang giai đoạn phản công và tiến công.
11-19/2/1951
Đại hội lần thứ II tại xã Vinh Quang, Chiêm Hoá, Tuyên Quang với 158 đại biểu chính thức.
1951
Đảng đổi tên thành Đảng Lao động Việt Nam, hoạt động công khai.
Tình hình trong nước
Cách mạng Tháng Tám 1945: Dưới sự lãnh đạo của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh, nhân dân ta đã giành được độc lập, lập nên nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, lật đổ nền quân chủ mấy mươi thế kỷ, đánh tan xiềng xích thực dân gần 100 năm.
Kháng chiến toàn quốc: Từ năm 1946, cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược bùng nổ trên phạm vi toàn quốc. Nhân dân ta thực hiện đường lối kháng chiến toàn dân, toàn diện, trường kỳ.
Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp của nhân dân ta có sự phát triển toàn diện, nhận được sự đồng tình ủng hộ, giúp đỡ tích cực của phe XHCN. Đặc biệt từ sau chiến thắng Biên giới 1950, cuộc kháng chiến bước sang giai đoạn mới, giai đoạn phản công và tiến công.
Phát triển lực lượng: Đảng đã phát triển từ 5.000 đảng viên năm 1945 lên hơn 760.000 đảng viên năm 1951, trở thành lực lượng lãnh đạo vững mạnh của cách mạng.
Tình hình quốc tế
Từ năm 1950, phong trào cách mạng trên thế giới phát triển mạnh mẽ. Hệ thống xã hội chủ nghĩa hình thành sau Chiến tranh thế giới thứ hai (1939-1945) đã được củng cố và tăng cường về mọi mặt.
Phong trào giải phóng dân tộc vẫn tiếp tục phát triển. Phong trào bảo vệ hoà bình thế giới trở thành phong trào quần chúng rộng rãi.
Thế giới hình thành “trật tự hai cực”, trong đó Mỹ và Liên Xô phân chia phạm vi ảnh hưởng rộng lớn nhất.
Mỹ và các nước phương Tây phát động “Chiến tranh lạnh” nhằm chống lại phe XHCN. Thế giới diễn ra cuộc chạy đua vũ trang giữa các cường quốc, nhất là giữa Liên Xô và Mỹ.
Ở Đông Dương, Mỹ tăng cường viện trợ cho Pháp và quân đội bù nhìn, can thiệp sâu vào chiến tranh xâm lược, sẵn sàng thay chân thực dân Pháp.
Nguồn Trang thông tin chính thức của Đại hội Đảng XIV